Folkemusikkarkivet
Valdresmusea AS
Tyinvegen 27, 2900 Fagernes
Telefon (+47) 61 35 99 00
E-mail: info@valdres.museum.no



Tradisjonslinjer innanfor hardingfelespel

Knut P. Ringestad (1728-1810) skal ha vore ein av dei fyrste i Valdres som tok i bruk hardingfela. Han kom truleg i kontakt med instrumentet på Vestlandet, der fleire felemakarverksemder på det tidspunktet allereie var godt i gang. 

Ringestadlinja
Etterkomarane Jørn I. Ringestad (1778-1854) og Knut J. Ringestad (1815-1854) spela og vidareutvikla spelet i Vestre Slidre. Knut J. Ringestad var ein av læregutane til Jørn Hilme (1778-1854) og var i tillegg mykje i saman med ein annan læregut av Jørn Hilme, Gullik Teigstol (1807-1881). Desse spela ei viktig rolle i vidareføringa av lydarlåttane i Ringestad/Hilme-tradisjon, ved at dei både stod sentrale i opplæringa av Ola Hamre (1819-1896).

Krøsshaugspelet
Lars Mikjelsson Krøsshaug frå Vang (1785-1830) var ein av dei fyrste meistrane innafor lydarspel. Han var i si tid ein av dei verkelege trendsetjarane, ikkje berre i Valdres, men også i Sogn og i Hallingdal. Han låg ei stund ute i krigen (1808-1814) og det er ikkje utenkjeleg at han lærte spel frå andre bygdelag i denne tida. Krøsshaugen vart tidleg utsett for overnaturlege makter og anna som kunne inspirere ein spelemann i låtteforminga. Dette hadde riktig nok si naturlege årsak i at det i ei tid nok var mykje alkohol inne i bildet, og Krøsshaugen si endelikt vart tragisk nok eit par drammar for mykje og ein pytt med overvatn på Strandefjorden i Vang.

Sønene til Lars, Lars Larsson (1812-1888) og Andris (1821-?, seinare kalla Teigen) vart dei fremste vidareførarane av lydarspelet etter far deira. Særleg Lars Larsson skulle vise seg å bli ein god og viktig representant for krøsshaugspelet. Han flutte etter kvart til Tørto i Beito i Øystre Slidre, og vart soleis ein av dei viktigaste læremeistrane til Nils Beitohaugen (1863-1927), og ikkje minst ei inspirasjonskjelde for komande generasjonar spelemenn i Øystre Slidre. Nils Beitohaugen sitt spel vart forma av Lars Larsson, og slik kom også mange av låttane etter Lars Mikkjelsson Krøsshaug til Øystre Slidre der dei levde vidare i denne tradisjonen.

Ola Okshovd (1872-1960) er ein av dei største kjeldene innanfor speltradisjonen i Øystre Slidre. Han var ein av dei fremste læresveinane av Nils Beitohaugen og såleis vidareførar av Krøsshaug-spelet. Han deltok også på kappleik, men det er fyrst og fremst arbeidet hans som ”låttevølar” som har hatt mest å seie for rolla hans som trendsetjar i ettertid. Okshovd arbeidde med å gjere om dei små og gamle låttene om til større og småmotivsbaserte låttar. Han laga også fleire låttar, mellom anna sette Okshovd i samarbeid med John Dahle (1874-1939) saman lydarspringaren Sumarkveld i Jotunheimen.

Hilmespelet
Jørn Hilme (1778-1854) skapte i si tid skule innafor låttemusikk i Valdres. Han bygde ut dei stutte låtteformene og la ofte til ristetak for å gje læresveinane sine noko å bryne seg på. Olav Moe kunne fortelja følgjande: ”Jørn Hilme braut tidleg med det gamle – dei stutte eintonige to-vekslåttane, som i grunnen var ei instrumental attergjeving av stev og folkevisor. Han skapte skule i låttebygging: Lengre slåttar, ei sterkt utforma harmonisering i spelet, med fleire tonar som song saman (dobbeltgrip) og ei makelaus bogeføring med merkelege ristetak, triolar, som krev stor tone og teknisk hagleik”. Det er ikkje utenkjeleg at det var i hans tid at småmotivlåttane fekk gjennombrot, ikkje berre i Valdres, men også i andre spelområde der Hilme hadde kontaktar.

Då Krøsshaugane hadde si nisje innafor lydarspel, var det ingen som tok Jørn Hilme i springarspel. Me lyt tru at han hadde ein særs godt utvikla bogeteknikk, og eit sjeldsynt driv i spelet sitt. Men at Hilme fann låttane sine i skog, stein og vatn er nok berre ei av mytane som følgjer med slike meisterspelemenn. I tillegg til at han truleg henta låttar og inspirasjonar frå spelkollegiet sitt, er det faktisk påvist at han tok stykkje innanfor dåtidas kunstmusikk og forma dei om til solide låttar i valdrestradisjon.

Jørn Hilme hadde mange læresveinar, men han var kjent som kresen i utvalet sitt, og tok absolutt ikkje inn kven som helst. Det skal ha vore sju Hilmevrengjer (vanskelege låttar) i alt, og ei av dei var Spelemannsprøva. Denne laut dei som skulle gå i lære hjå Hilme kunne spele for å prove at han var eit dugande spelemannsemne. Fleire av læresveinane til Hilme ruver høgt i spelemannshistoria i Valdres i dag. Ringestadspelet vart farga av Hilme, men også spel sørover i dalen fekk impulsar derifrå. Bendik i Nø’n frå Lobygda var ein av dei flinkaste i så måte, men reiste som så mange andre frå den yttarste armoda til Amerika. Men før han reiste rakk han å gje aurdølen Ulrik i Jensestogun opplæring i hilmespel.

I nyare tid
Andris Dahle (1925-1995) sitt spel er eit resultat av impulsar frå både Krøsshaug- og Ringestadlina. Han lærte å spela både hjå Ola Okshovd og Ivar Ringestad, men spelet hans ber kanskje fyrst og fremst preg av at han ikkje hadde så mykje kontakt med spelemenn utabygdes frå, slik som Olav Moe, Torleiv Bolstad og Ola Bøe (1910-1986) til dømes hadde. Ola Bøe er ein av dei mange som gjekk i lære hjå Ivar Ringestad, og vart saman med broren Jørgen (1904-1966), Andris Dahle, og Harald Fylken (1910-1963), forfektarar av Ringestadspelet.

Me vågar oss med påstanden om at bortsett frå Jørn Hilme, er det ingen som har hatt så mykje å seie for valdresspelet som Torleiv Bolstad (1915-1979). Bolstad kom tidleg i kontakt med låttespelet, og ”kunne” dei allereie i hovudet då han tok til å spele. Etter å ha lært av fleire lokale spelemenn i ungdomsåra, kom han i kontakt med Ola Okshovd på slutten av trettitalet. Der lærte han det meste av det den då aldrande Okshovd sat på, og tok med seg dette då han og kona Kjellaug flutte til Oslo. I byen kom Bolstad i kontakt med fleire av landets fremste spelemenn i Laget for folkemusikk, slike som Kjetil Løndal, Odd Bakkerud og Magne Manheim. Dette hadde nok mykje å seie for utviklinga hans som spelemann, og han gjekk i si tid som deltakar på Landskappleiken til topps i A-klassa fire gonger. Torleiv Bolstad og kona vende tilbake til Valdres på sekstitalet, der han vart sentral som læremeister og samlingspunkt for spelemenn i heimtraktene.

Læresveinane til Torleiv Bolstad var mange, og ennå fleire har seinare både direkte og indirekte brukt han som kjelde ved hjelp av dei mange opptaka som er gjort med han, notenedskrifter osb. Særleg grunn er det å nemne Harald Røine (1940-1998), Trygve Bolstad (1943-), Bernt Balchen (1931-), Olav Jørgen Hegge (1941-2006), Jan Arne Sebuødegård (1950-) og Erland Joplassen (1961-) blant dei som lærte direkte hjå Torleiv Bolstad. Desse har igjen vorte læremeistrar og trendsetjarar for valdresspelet i tida etter at Bolstad døydde, og har vore sentrale i opplæringa av spelemenn som Håkon Asheim (1962-), Tore Bolstad (1966-) og Jan Beitohaugen Granli (1979-). Tore Bolstad vann Landskappleiken i Rauland i 2001, og avslutta med det ei tretti års ”tørketid” for valdrisane. Det var starten på ein ny æra for valdresspelet i kappleikssamanheng, og sidan 2002 har Jan Beitohaugen Granli vunne Landskappleiken fire gonger. 

 

30. september kl. BS: Foredrag om rosemåling i Sør-Valdres30. september kl. 17:00-18:00BS: Skummeltur på Bautahaugen